هر وقت زمین میلرزد یا آتشفشانی فوران میکند، بدون توجه به شدت این رخدادها، توجه اکثر مردم به طور مستقیم و غیرمستقیم به رشتهای جلب میشود به نام زمینشناسی. آنهایی که رشتهشان در دبیرستان تجربی بوده، کمی با حال و هوای این مبحث علمی که از علوم پایه و بسیار مهم جهان است، آشنایی دارند. به طور کلی میتوان گفت زمینشناسی، رشتهای است درباره پیشینه زمین، تغییر و تحولات آن از آغاز تا کنون، وضعیت زمین در فضا، مشخصات و ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و ظاهری زمین، مواد تشکیلدهنده آن و تاثیر تمام این ویژگیها بر زندگی بشر امروز. همچنین، مطالعه تخصصی ساختار، دینامیک و رخدادهای سطحی و درونی کرهزمین نیز در بخشهای مختلف این رشته دانشگاهی گنجانده میشود. زمینشناسی از آنجا اهمیت مییابد که تمام تغییرات درونی و سطحی کرهزمین بر زندگی ما انسانها تاثیرگذار است. همانطور که یک دشت یا دلتای رسوبی چند میلیون ساله یا زهکشی آبهای زیرزمینی برای توسعه تمدنهای بشری ضروری بوده و است، پایهگذاری شهرها روی گسلهای فعال و پرقدرت زلزلهخیز یا در نزدیکی کوهپایه یک کوه آتشفشان بیدار، میتواند به معنای از بین رفتن یک تمدن ارزشمند باشد. نگاهی کوتاه به تاریخ تمدنها و شهرها، خود گویای این واقعیت است؛ در سال 79 میلادی کوه وزوو در ایتالیا فوران کرد، تمام شهر زیر پوششی قطور از خاکستر و گدازه داغ مدفون شد، 3 هزار و 360 نفر ساکنان شهر جان باختند و نام این شهر برای همیشه در تاریخ آتشفشانشناسی که یکی از گرایشهای اصلی زمینشناسی است، ماندگار شد.
اهمیت رشته زمینشناسی اما به بررسی بلایای طبیعی و نحوه پیشبینی آنها ختم نمیشود. ما که در کشوری نفتخیز زندگی میکنیم، هر روزمان بدون آنکه توجه داشته باشیم، با تخصص و تلاشهای متخصصان و محققان زمینشناسی پیوند دارد. علاوه بر این، ایران به خاطر موقعیت جغرافیایی، آب و هوا، ساختار زمین و رخدادهای کوهزاییاش، یکی از کشورهای بسیار ثروتمند از نظر منابع معدنی است. انواع کانسارهای غنی سرب و روی و مس، ذخایر ارزشمند نفت، گاز طبیعی و زغالسنگ در گوشه و کنار ایران وجود دارد که همگی، بخش عمدهای از صادرات و گردش چرخ اقتصاد ایران را تامین میکنند و اینجاست که نقش زمینشناسان در کشف و بهرهبرداری صحیح از این منابع، آشکار میشود. اما چه چیز باعث میشود رشته زمینشناسی را انتخاب کنیم؟ پاسخ به این سوال همان قدر که ساده و واضح به نظر میرسد، پیچیدگیهایی هم دارد. زمینشناسی بسیاری از هیجانانگیزترین پرسشهای بشری را پاسخ گفته و احتمالا تا مدتها هم این قابلیت را حفظ میکند. اما نکته اینجاست که دانستن سن زمین، از بر کردن نام تمام دایناسورها، دنبال کردن زنجیره حیات و شناسایی تمام حلقههای مفقوده آن روی کرهزمین، این روزها دیگر برای کسی آب و نان نمی شود. کافی است هر کدام از این موضوعات را در اینترنت جستوجو کنیم تا فهرست بلندبالایی از منابع علمی در کسری از ثانیه در اختیارمان قرار بگیرد؛ دانستن نام خطرناکترین گوشتخوار تاریخ زمین که دیگر تخصص نمیخواهد. اما برای مایی که در یکی از مناطق لرزهخیز جهان زندگی میکنیم و روزی نیست که بیاید و بدون چند زلزله کوچک مقیاس به شب برسد، دانستن جنس زمین، راههای شناسایی گسلها و فراگیری روشهای مقاومسازی ساختمانها، جادهها و سدها، بسیار ضروری است. علاوه بر این، از آنجا که ارتباط بسیار نزدیکی میان زمینشناسی با علومی از جمله زیستشناسی، آب و هوا و شیمی وجود دارد، تحصیل در این رشته میتواند طیف گستردهای از موقعیتهای شغلی را پیش روی فارغالتحصیلان قرار دهد. اما شاید مهمترین دلیل نیاز کشور به زمینشناسان متعهد و متخصص، تمام معادن مواد معدنی و میادین نفتی و گازی باشد که در هر نقطه ایران یا اکتشاف شدهاند و محتویات آنها در حال استخراج است، یا هنوز در انتظار کشف به سر میبرند.
زمینشناسی در دانشگاهها
رشته زمینشناسی در اکثر دانشگاههای معتبر و شناخته شده ایران ارائه میشود. در دانشگاه تهران، دانشگاه اصفهان، دانشگاه شیراز، دانشگاه رشت، اغلب واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیام نور، رشته زمینشناسی تا مقطع دکترا و در گرایشهای مختلف آموزش داده میشود. رشته این در اکثر این دانشگاه، بیش از 115 عنوان واحد درسی دارد که البته با توجه به استانداردهای هر دانشگاه، تنها تعداد مشخصی از این عناوین، در فهرست دروس اجباری دانشجویان قرار میگیرد. اغلب این دروس بر پایه دانش دانشجویان در دروس پایه از جمله ریاضی، فیزیک، شیمی و زیست استوارند و ضعف در یکی از این دروس، دانشجو را خصوصا در ترمهای منتهی به فارغالتحصیلی با مشکلی روبهرو میکند. از میان دروس مهم و اصلی رشته زمینشناسی در دانشگاههای ایران و جهان میتوان به نمونههایی از این دست اشاره کرد: آبهای زیرزمینی، بلورشناسی نوری، چینهشناسی، دیرینشناسی 1 و 2، رسوبشناسی، زمینشناسی اقتصادی، تاریخی، ساختمانی و صحرایی، ژئوشیمی، ژئوفیزیک، زمین ساخت، زمینشناسی مهندسی، پترولوژی، کانیشناسی، رسوبشناسی، سنگشناسی دگرگونی و رسوبی، زمینشناسی آذرین، آتشفشانشناسی و زمینشناسی ایران. نکته اینکه تبحر در یک درس و ضعف در درس دیگر یا توجه نکردن به آن در رشته زمینشناسی که تمام اصول و قواعدش به هم مرتبط و متصل است، چندان عاقلانه نیست. چرا که مثلا در درس چینهشناسی بخشی وجود دارد که دانشجو باید مشخصات لایهها یا چینههای زمین را دقیق با اصطلاحات تخصصی رسوبی و دگرگونی آن هم به زبان انگلیسی یادداشت کند. در چنین شرایطی، تسلط نداشتن به رسوبشناسی و سنگشناسی دگرگونی در نهایت به ضرر دانشجو خواهد بود. دروسی از قبیل زمینشناسی مهندسی و ساختمانی که گرایش کارشناسیارشدشان هم به همین نام است، علاوه بر تسلط بر ریاضی و فیزیک، دید تجسمی و فضایی قوی هم میخواهد. چرا که اگر دانشجو نتواند مباحث مهندسی و ساختمانی را در ذهنش تصور کند، هرگز نمیتواند محاسبات پیچیده مهندسی را درست انجام دهد.
منابع آموزشی زمینشناسی
یکی از ویژگیهای مهم این رشته، جهانی بودنش است. یعنی برخلاف رشتههایی که در هر کشور تخصصی شدهاند، قواعد زمینشناسی در ایران با قطب جنوب و کشورهای استوایی هیچ فرقی نمیکنند. از طرف دیگر، با وجود دسترسی آسان و سریع به منابع آنلاین این رشته در کتابخانههای غنی دانشگاههای معتبری از جمله آکسفورد و دوک، یافتن کتب و نرمافزارهایی که برای آموزش این رشته در دانشگاههای تراز اول جهان استفاده میشود، چندان دشوار نیست. بنابراین، هر سال در دانشگاهها، معمولا فهرست ثابتی به عنوان منابع آموزشی و امتحانی در اختیار دانشجویان زمینشناسی قرار میگیرد که از میان آنها میتوان به رسوبشناسی، نوشته دکتر موسوی حرمی، زمینشناسی نفت نوشته دکتر سحابی، زمینشناسی ایران دکتر آقانباتی و ژئوشیمی نوشته دکتر فرید مر اشاره کرد. اغلب کتابهایی که در دوره کارشناسی زمینشناسی آموزش داده میشوند، برای موفقیت در آزمون کارشناسیارشد و دکترای زمینشناسی هم مورد استفاده قرار میگیرد. دروس امتحانی برای کنکور کارشناسیارشد به طور کلی شامل این عناوین است: زبان عمومی و تخصصی، سنگشناسی (آذرین، رسوبی و دگرگونی) و پترولوژی، زمینشناسی ایران، زمینشناسی ساختمانی، چینهشناسی، زمینشناسی اقتصادی، زمینشناسی نفت، ژئوشیمی، رسوبشناسی، دیرینهشناسی 1 و 2، آبهای زیرزمینی و زمینشناسی مهندسی.
بازار شغلی زمینشناسی چیست؟
متخصصان و فارغالتحصیلان زمینشناسی اگر واقعا کارشنان را بلد باشند و از کار سخت گریزان نباشند، میتوانند در این حوزه موفق باشند. برخلاف آنچه اغلب درباره زمینشناسی و کاربردهای آن در ایران میشنویم، یک کارشناس زمینشناسی، بدون اینکه تحصیلاتش را تا مقطع دکترا هم ادامه دهد، میتواند به استخدام بسیاری از شرکتها و سازمانها درآید و حتی اگر کمی دید اقتصادی و آیندهنگری داشته باشد، میتواند خودش شرکتی تخصصی تاسیس کند و دست به کارآفرینی هم بزند. بسیاری از فعالیتهای اصلی شرکتهای بزرگی از جمله شرکت نفت و گاز ایران، به تهیه و استفاده از نقشههای زمینشناسی، تحلیل این نقشه و شناسایی نکات قابل تامل در آنها بستگی دارد. هستند شرکتهایی که به عنوان پیمانکار با وزارتخانه نیرو و نفت همکاری میکنند و اغلب فعالیتهایشان حول محور تخصص کارشناسان زمینشناسی میگردد. علاوه بر این، استخدام در شرکت مادر اکتشاف، استخراج و پالایش نفت و گاز و سایر مواد معدنی از قبیل کانیهای روی، مس، سرب، آهن، نیکل، آلومینیوم و... هم امکان خوبی برای کار متخصصان زمینشناسی در ایران است.
از آنجا که یکی از لازمههای موفقیت در رشته زمینشناسی، آمادگی جسمانی خوب و علاقه به زندگی و کار در محیطهای خشن طبیعی و شرایط آب و هوایی و جغرافیایی دشوار است، کسانی در این رشته خواهند درخشید که با «مادر طبیعت» دوست باشند و دشواریها را با علاقه و نه از روی اجبار مالی و وظیفه به جان بخرند. همکاری با گروههای اکتشاف در زمینههایی از جمله معدن، آبیابی و زهکشی، بهرهبرداری صحیح از آبهای زیرزمینی، کارگاههای مهندسی ژئوتکنیک و تشخیص کانونهای خطر مثل مناطق لرزهخیز و آتشفشانی هم در میان کارهای پرطرفدار برای این متخصصان است. با توجه به تخصص، دانش و توانایی فارغالتحصیلان زمینشناسی، وزارتخانههایی از جمله صنایع و معادن، نفت، نیرو، جهاد کشاورزی، علوم و آموزش پرورش، همواره به استخدام آنها میپردازند. همچنین شرکتهایی از جمله ذوب آهن، سیمان و گچ، سازمان زمینشناسی، شرکتهای مرتبط با فعالیتهای سدسازی، مخزنسازی، شیلات، حفر تونل و اکتشافات آب، مواد معدنی و نفت و گاز، برای پیش بردن اهدافشان، به نیروهای زمینشناس احتیاج دارند. در کنار این شرکتها، آزمایشگاههای سنگشناسی و زمینشناسی نیز که برای تجزیه و تحلیل سنگهای یک منطقه برای مقاصدی از جمله ساختمانی با شرکتهای متخصص همکاری میکنند، بدون داشتن کادر مجرب و آشنا به زمینشناسی، راه به جایی نخواهند برد. به طور کلی اما به خاطر تنوع گرایشهای تخصصی و مقاطع آموزشی بالای رشته زمینشناسی یک فارغالتحصیل زمینشناسی میتواند یکی از حوزههای زیر را برای فعالیت حرفهای در نظر بگیرد:
- در مقطع کارشناسی: دبیری دبیرستان و پیشدانشگاهی، کارشناسی در سازمان زمینشناسی، فعالیت در آزمایشگاههای تخصصی سنگشناسی و دانشگاهی و همکاری با شرکتهای خصوصی سازه و پروژههای مرتبط.
- در مقطع کارشناسیارشد: فعالیت در ردههای بالای سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی، شرکت ملی نفت، موسسه ژئوفیزیک، وزارت مسکن، نفت و معدن، موسسه زمینشناسی و زلزله، فعالیت در وزارت کشاورزی و راه و ترابری.
- در مقطع دکترا: فعالیت در تمام حوزههای ذکر شده به اضافه عضویت در هیئت علمی و تدریس در دانشگاههای کشور.
آنچه نباید فراموش شود، نقش اساسی یک زمینشناس در تمام پروژههای ریز و درشت ساختمانی، اکتشافی و پیشگیری از آسیبهای شدید بلایای طبیعی است. زمینشناسان، مشاوران امین شرکتهاییاند که برای تجزیه و تحلیل شرایط کار در یک منطقه ناشناخته به نظرات تخصصی آنها احتیاج دارند.
علاوه بر تمام موارد ذکر شده، فارغالتحصیلان زمینشناسی، با کمی مطالعه و تحقیق میتوانند به کارشناسهای خبره در امر جواهرشناسی تبدیل شوند؛ تخصصی که این روزها، خصوصا برای خانمها بازار گرمی دارد و علاوه بر جایگاه اجتماعی مناسب، درآمدش هم بسیار خوب است. در حال حاضر، کلاسهای آموزشی بسیاری در این حوزه در بعضی دانشگاهها و موسسات خصوصی برگزار میشود.
در میان تمام گرایشهای کارشناسیارشد زمینشناسی، تخصصی زمینشناسی اقتصادی و نفت بسیار پرطرفدارند. برای آنهایی که میخواهند با خیال راحت رشته تخصصیشان را انتخاب کنند و بدانند که تا مدتها بازار کار برایشان وجود دارد، رشته زمینشناسی اقتصادی، میتواند انتخاب هوشمندانهای باشد. دروس دوره کارشناسیارشد زمینشناسی اقتصادی عبارتند از: سنگها و کانیهای صنعتی، مینرالوگرافی، کانسارهای رسوبی، کانسارهای آذرین و دگرگونی، کانسارهای گرمابی، ذخایر معدنی ایران و منشا آنها، اصول اکتشافات ژئوشیمیایی، اصول اکتشافات ژئوفیزیکی، اجرای پروژههای اکتشافی، تخمین و ارزیابی، تهیه نقشه زمینشناسی معدنی، زمینشناسی تحتالعرضی، روشهای تجزیه نمونههای معدنی، کانهزائی و تکتونیک و پایاننامه. در چند سال گذشته، چند رشته جدید و تخصصی به گرایشهای کارشناسیارشد و دکترای زمینشناسی اضافه شده که از میان آنها میتوان به زمینشناسی پزشکی و اختر زمینشناسی اشاره کرد. علاوه بر این، رشتههایی از قبیل اقیانوسشناسی، زمینشناسی محیطزیست، زمینشناسی کاربردی، زمین هیدرولوژی و زمینشناسی تکتونیک صفحهای در سراسر جهان در میان رشتههایی قرار دارند که بسیاری از دولتها اساس فعالیتهای اقتصادی و عمرانیشان را بر آنها بنا میکنند.
با وجود این نکته که زمینشناسی در چند دهه اخیر چنان دچار دگرگونی و پیشرفت شده، این رشته یکی از رشتههای قدیمی در علم است. از همان زمانی که چشم انسان به آسمانها گشوده شد، توجهش به زمین زیر پایش هم جلب شد. بسیاری از دانشمندان بنام این رشته که شناخت ما را از جهانی که در آن زندگی میکنیم تغییر دادند، در زمان حیاتشان به نام زمینشناس مطرح نبودند. اما با مطالعه و دقت در جهان پیرامونشان، تاثیری انکارناپذیر بر زندگی نسلهای بعدیشان داشتند.
- لوئیس آگاسیز (1873-1807) زمینشناسی سوئیسی که اولین مفسر عصرهای یخبندان و یخچالها بود، یکی از کسانی است که مطالعاتش درباره عصرهای یخبندان و تاثیرات یخچالها بر سیماهای دیگر کرهزمین، امروز که بحث گرم شدن کرهزمین مطرح شده، بیش از پیش ارزشمند شده است.
- جیوانی آردونو (1795-1714)، اولین زمینشناسی بود که طبقهبندی صحیحی از زمان زمینشناسی ارائه داد. او، اهل ایتالیا بود و با تعیین زمانبندی زمینشناسی، امکان مطالعه دقیقتر سلسلههای جانوری را ممکن کرد.
- خوزه بوناپارت ( -1928) یکی از زمینشناسان بنام جهان و اهل آرژانتین است. او بسیاری از دایناسورهای امریکای جنوبی را کشف کرد و با قوه تخیل بسیار قویاش، تصویری واضح از حیات در میلیونها سال پیش در این منطقه ترسیم کرد.
- چارلز داروین (1882-1809)، طبیعیدان انگلیسی بود که با ارائه نظریه تکامل و توضیح حلقههای مفقوده حیات جانوری و نوشتن کتاب «منشا گونهها» علم زمینشناسی را برای همیشه دگرگون کرد.
- چارلز ریشتر (1985-1900) زمینشناسی امریکایی بود که این روزها نامش را هر بار که در گوشهای از کرهزمین زلزله بیاد، میشنویم. او مقیاس بزرگی ریشتر برای زلزله را تعریف کرد که امروز، مبنای سنجش بزرگی و قدرت زلزلهها در سراسر جهان محسوب میشود. از میان زمینشناسان بنام ایرانی میتوان به دکتر عبدالکریم قریب، پدر علم زمینشناسی ایران دکتر علی آقانباتی، با تخص زمینشناسی ایران و دکتر علی میثمی اشاره کرد.