آنچه این روزها در عرصه روزنامهها دیده میشود، حضور روزنامهنگارانی است که از رشتههای مختلف دانشگاهی فارغالتحصیل شدهاند و با مطالعه جانبی درباره اصول روزنامهنگاری و شرکت در کلاسهای آزاد، توانستهاند نامشان را در میان روزنامهنگاران و خبرنگاران فارغالتحصیل این رشته ثبت کنند. همین موضوع باعث شده کسانی که به روزنامهنگاری و خبرنگاری علاقه دارند، تصوری از تحصیلات دانشگاهی این رشته نداشته باشند و همه چیز را مبتنی بر تجربه بدانند. این در شرایطی است که درسهایی که در دانشگاهها آموزش داده میشوند، از دروازههای خبری تا انواع خبرنویسی، در هنگام ورود به بازار کار استفاده میشوند و تفاوت میان روزنامهنگاری که انواع خبر را میشناسد و فرق گزارش توصیفی و خبری را میداند با دیگران، خوب مشهود است.
سردبیرهای خبره، در همان پنج دقیقه اول میفهمند شما از کدام دستهاید؛ حتی اگر برای مثال نثر فوقالعادهای داشته باشید یا مثلا از قدرت تحلیل بالایی برخوردار باشید.
اگر شما هم میخواهید با شناخت بیشتری وارد عرصه مطبوعات شوید، بهتر است در برگه انتخاب رشته دانشگاهی به دنبال رشتهای به اسم روزنامهنگاری نگردید؛ در کشور ما رشته تحصیلی علوم ارتباطات، رشتهای است که سه گرایش روزنامهنگاری، روابط عمومی و مدیریت رسانه دارد. اگر از آن «خوب خوانها»ی رشته علوم انسانی باشید، حتما در یکی از دانشگاههای علامه طباطبایی یا تهران که به عنوان برترین دانشگاههای این رشته شناخته میشوند، قبول میشوید. البته اگر ترجیح شما بر انتخاب دانشگاه علامه طباطبایی است، باید بدانید که در حال حاضر دانشکده علوم ارتباطات و اجتماعی علامه در خیابان شریعتی قرار دارد ولی طبق برنامه بلندمدت این دانشگاه جهت گردآوری دانشکدهها در یک مکان، این دانشکده هم به زودی به دهکده المپیک منتقل میشود.برخی دانشکدهها و بخش اداری دانشگاه علامه طباطبایی به دهکده المپیک منتقل شده و احتمالا شما هم باید پی رفتن به آن مکان دور دست را به تنتان بمالید. البته با وجود آنکه زمزمههای انتقال دانشکده علوم ارتباطات و اجتماعی از سال 82 به گوش میخورد، هنوز این دانشکده کنار میدان کتابی جاخوش کرده است.
مطالعه را فراموش نکنید
روزنامهنگاران حرفهای کسانیاند که به حیطه کاری خود مسلط باشند و از سابقه مطلبی باخبر باشند که میخواهند درباره آن بنویسند. مثلا فرض کنید همین دستمزد بازیگران که در چند شماره قبل هم راجع به آن برایتان نوشتیم. روزنامهنگار باید بداند که سابقه این موضوع به چه زمانی برمیگردد، چه کسانی درباره آن اظهار نظر کردهاند، نظرات مثبت و منفی در این باره چه بوده و چرا این روزها، دستمزد بازیگران به عنوان موضوعی بحثبرانگیز مطرح است. از سوی دیگر باید با مسائل اقتصادی و به طور خاص اقتصاد هنر هم آشنایی داشته باشد و اینها چیزهایی است که ضرورتا در دانشگاه تدریس نمیشود. بر همین اصل، جدای آنچه در دانشکده آموزش داده میشود، روزنامهنگار باید مطالعه جانبی داشته باشد. یک روزنامهنگار باید اخبار روز را بداند، کتابهای مختلف بخواند، نقدهای مختلف بشنود، فیلم ببیند، اخبار را رصد کند و از همه مهمتر روزنامه و مجله بخواند و همه جا چشمی باز و گوشی شنوا داشته باشد. البته داشتن روابط عمومی بالا و علاقه به حضور در جمع نیز از دیگر شرایط لازم و ضروری برای یک روزنامهنگار است؛ چرا که در بسیاری از موارد برای تهیه خبر یا گزارش باید با شاهدان عینی واقعه صحبت کرد؛ کسانی که برای رسیدن به اصل موضوع هزار و یک حرف نگفته خود را بیان میکنند و در نهایت، روزنامهنگار باید بتواند از بطن صحبت آنها به نتیجه مورد نظر برسد. از طرف دیگر، تمرین فن بیان هم برای روزنامهنگار حرفهای ضروری است. اگر شما نتوانید در اولین مصاحبه تلفنی، با لحن صدا و نوع کلامتان اعتماد مصاحبهشونده را جلب کنید، او هیچ وقت با شما مصاحبه نخواهد کرد.
آنچه در دانشگاه میآموزید
اصول روزنامهنگاري، روزنامهنگاري عملي، ويراستاري و مديريت اخبار، روزنامهنگاري تخصصي، تاريخ روزنامهنگاري، نقد، تفسير و مقاله در مطبوعات، مباني جامعهشناسي، مباني جمعيتشناسي، مباني روانشناسي - مفاهيم اساسي، مباني فلسفه، تاريخ و تفکر اجتماعي در اسلام، مباني تاريخ اجتماعي ايران، آمار مقدماتي، آمار در علوم اجتماعي، زبان تخصصي، اصول علم اقتصاد، روانشناسي اجتماعي، اصول علم سياست، کليات حقوق، حقوق اساسي، روش تحقيق نظري، روش تحقيق عملي، نظريههاي جامعهشناسي، اصول سازمان و مديريت، سمينار مسائل سياسي و استراتژي معاصر، انديشههاي سياسي در قرن بيستم، مباني ارتباطات جمعي، ارتباطات بينالمللي، ارتباطات سياسي، ارتباطات انساني، روشهاي بررسي و تحليل پيامهاي ارتباطي، ارتباطات تصويري، نظريههاي ارتباطات اجتماعي، گرافيک و صفحهآرايي در مطبوعات، فتوژورناليسم (عکاسي خبري)، تکنولوژي چاپ و نشر، تجزيه و تحليل برنامههاي راديو و تلويزيون، افکار عمومي و وسائل ارتباط جمعي، ارتباطات در جهان سوم، حقوق ارتباط جمعي و شيوه نگارش فارسي در مطبوعات از جمله مباحثیاند که شما آنها را از طریق دروس دانشکدهای میآموزید.
شما با گذارندن درس گرافيک و صفحهآرايي در مطبوعات درباره صفحهآرایی نشریه میآموزید و یاد میگیرید چگونه اجزای مختلف یک مطلب را کنار یکدیگر قرار دهید، فونت بخشهای مختلف خبری از تیتر، روتیتر، لید، متن، سوتیتر و... را انتخاب کنید و برای نشریات مختلف چه Layout یا صفحهآرایی در نظر بگیرید. در کلاس فتوژورناليسم میآموزید که عکاسی خبری به چه معناست و برای ثبت لحظههایی از حادثه چه اصولی را باید رعایت کرد. البته در این کلاس با ساختار دوربین عکاسی نیز به صورت کلی نیز آشنا میشوید. کلاسهای شيوه نگارش فارسي در مطبوعات برای آمادهکردن دانشجو جهت درستنویسی است. در این کلاسها، نحوه صحیح نگارش و ادیت مطالب خبری آموزش داده میشود.
از آنجایی که تحقیق و پژوهش بخش جداییناپذیر روزنامهنگاری است، در کلاسهای روش تحقیق که با محوریت کار عملی است، چگونگی تحقیق آموزش داده میشود.
ادامه تحصیل
رشته ارتباطات از جمله رشتههایی است که امکان ادامه تحصیل در آن تا مقطع دکترا وجود دارد. کارشناسیارشد این رشتهها در دانشگاهها تهران، علامه طباطبایی، دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز، دانشگاه سوره (وابسته به سازمان تبلیغات)، دانشکده صدا و سیما و دانشگاه امام صادق(ع) ارائه میشود. دانشگاههای تهران، علامه طباطبایی، دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات و دانشگاه امام صادق(ع) نیز در مقطع دکترا دانشجو میپذیرند. لازم است بدانید که رشته ارتباطات در هر یک از این دانشگاهها و دانشکدهها به اسم خاصی شناخته میشود، مثلا دانشگاه امام صادق(ع) رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات را ارائه میدهد و دانشکده سوره، رشته ارتباطات و تبلیغ فرهنگی. این در شرایطی است که این رشته با عناوین روابط عمومی، روزنامهنگاری، مدیریت رسانه، حقوق ارتباطات و ارتباطات در دیگر دانشگاهها ارائه میشود.
بازار کار روزنامهنگاران
اگر منتظرید تلفتنان زنگ بخورد و از شما به عنوان سردبیر یا در مراتب پایینتر، دبیر سرویس دعوت به کار شود، بهتر است دور روزنامهنگاری خط قرمزی بکشید و هرگز سراغ آن نروید.
برای وارد شدن به عرصه مطبوعات باید شخصا اقدام کنید و برای خودتان سابقه کار ایجاد کنید. البته سابقه کار در این حرفه مانند دیگر شغلها نیست؛ یک مهندس با 10 سال سابقه کار، با یک مهندس با سه سال سابقه تفاوت کاری فاحش دارد. اما در شغل روزنامهنگاری، شما میتوانید با کمی تلاش، مطالعه و نوشتن، تا اندازهای در این حیطه شناخته شوید. گرچه همین میتواند سرآغاز انحطاط شما باشد؛ زود مشهور شدن همیشه میتواند آغاز نابودی باشد. البته مسئله سابقه در روزنامهنگاری مثل هر شغلی مسئله مهمی نیست. اما در این شغل موقعیتهایی وجود دارد که باعث میشود شما بتوانید حتی با سابقه کمتر از بسیاری سابقهدارها پیشی بگیرید و موفق شوید. البته معمولا کار شما مثل هر کاری با کاروزی و کارآموزی آغاز میشود و نشریات از شما میخواهند مطلبی را بدون دریافت حقالتحریر برای آنها آماده کنید. اگر تسلط کافی به موضوع داشته باشید و کم و کیف آن را بدانید، میتوانید با نوشتن چند نمونه مطلب از کارورزی خارج و به عنوان روزنامهنگار حقالتحریر شناخته شوید و با گذشت زمان نیز میتوانید روزنامهنگار ثابت یک نشریه شوید.
روزنامهنگار حقالتحریر کسی است که در ازای تحویل مطلب، پول دریافت میکند اما در استخدام نشریه نیست. روزگار این افراد، با نوشتن مطلب میگذرد و در صورتی که نشریه منتشر نشود یا جایی برای مطلب روزنامهنگار نداشته باشد، هیچ پولی دریافت نمیکند. چنین روزنامهنگارانی همزمان در چند نشریه فعالیت میکنند و همیشه دنبال گرفتن حقالتحریر از نشریهای به نشریه دیگر طی طریق میکنند.
وضعیت روزنامهنگاران ثابت با این دسته روزنامهنگاران کمی متفاوت است. هر نشریه با توجه به زمان انتشار (روزنامه، هفتهنامه، دو هفتهنامه، ماهنامه، فصلنامه، سالنامه یا گاهنامه) به یک یا چند روزنامهنگار ثابت احتیاج دارد. روزنامهنگار ثابت در ازای بیمه و حقوق ثابتی که آخر هر ماه دریافت میکند، باید بخشی از مطالب را تامین کند و ساعتهایی خاصی در نشریه حاضر باشد. البته نوشتن فقط بخشی از فعالیت اوست. او باید بتواند سفارش سردبیر یا دبیر برای گرفتن یادداشت و مصاحبه از افراد سرشناس یا روزنامهنگاران دیگر را هم اجرا کنند. اگرچه معمولا در کشور ما روزنامهنگاران ثابت نیز در یک یا چند نشریه فعالیت میکنند تا بتوانند از نظر مالی خود را تامین کنند.
البته به جز این 2 گروه، کسان دیگری نیز در نشریات فعالیت میکنند که با عنوان دبیر سرویس، سردبیر و مدیرمسئول شناخته میشوند. در صورتی که این افراد، تحصیلکرده علوم ارتباطات باشند، بهتر میتوانند فعالیت کنند.
بازار کاری روزنامهنگاران محدود به نشریات مکتوب نیست. آنها میتوانند در خبرگزاریها، سایتهای خبری و حتی سایتهای تبلیغاتی مشغول به کار شوند و حتی خودشان با راه انداختن یک سایت یا وبلاگ پرمشتری، درآمدزایی کنند.
از سوی دیگر، استخدام روزنامهنگاران در صدا و سیما نیز بازار شغلی گستردهای را برای آنان فراهم آورده است. نه تنها مجریان و گویندگان خبر باید با اصول روزنامهنگاری آشنا باشند، همه برنامههای تلویزیونی پر است از روزنامهنگارانی که تنظیم خبر میکنند، گزارش مینویسند، تحقیق میکنند، مصاحبهای میکنند و حتی سردبیری یا تهیهکنندگی برنامهای را به عهده میگیرند.
همچنین، بخش عظیمی از نیروهای که در روابط عمومی شرکتهای دولتی و خصوصی و بسیاری از کارمندان و مدیران شرکتهای تبلیغاتی هم از فارغالتحصیلان رشته روزنامهنگاریاند و همین موضوع اهمیت و گستردگی این رشته و بازارهای کاری پیشاروی فارغالتحصیلان آن را روشن میکند.
اما یک نکته مهم درباره کاروزی روزنامهنگاری. شما ممکن است در پزشکی یا مهندسی به یک گرایش کاملا خاص بپردازید و در کارتان موفق شوید. اما در عرصه روزنامهنگاری در عین تخصص باید از «جامعیت» هم برخوردار باشید. مثلا حتی اگر روزنامهنگار متخصص حوزه تئاتر هم باشید، باید از اقتصاد، جامعهشناسی و سیاست سر در بیاورید تا بتوانید مسائل حوزه تخصصیتان را تحلیل کنید.
دستمزدها در روزنامهنگاری
روزنامهنگاری در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، شغلی با درآمد بالا محسوب میشود. در کشور ما اگرچه ممکن است دستمزد یک روزنامهنگار برای کار در یک نشریه چندان بالا نباشد، اما به این دلیل که روزنامهنگاران به صورت همزمان در 2 یا چند نشریه کار میکنند، مجموع درآمدشان ممکن است از بسیاری مهندسان و پزشکان هم بیشتر باشد. جالب است بدانید در سالهای اخیر بسیار بودهاند پزشکان عمومی و مهندسانی که به دلیل عدم موفقیت یا توانایی در تاسیس مطب و کسب جواز فعالیت، به روزنامهنگاری روی آوردهاند و در حال حاضر هم اوضاعشان خوب است.
البته پرسش مهمی در این زمینه وجود دارد که آیا فعالیت در چند رسانه، موجب افت کیفیت محصول کار روزنامهنگاران نمیشود؟ که متاسفانه میشود. اما از سوی دیگر باید در نظر داشته باشید که روزنامهنگاران بسیار بیشتر از بقیه صاحبان مشاغل در معرض تهدید شغل قرار دارند. با تعطیلی یک نشریه، ممکن است به راحتی بسیاری از روزنامهنگاران به نان شب هم محتاج شوند و به همین خاطر است که آنها خود را مجبور میبینند که همزمان با چند نشریه همکاری کنند.
پرسشی که باقی میماند
احتمالا برای شما هم این سوال پیش آمده که با وجود این تفاسیر، چرا همان گونه که در ابتدای گزارش آمده، روزنامهها مملو از روزنامهنگارانی است که رشته تحصیلی متفاوت با روزنامهنگاری دارند؟ پاسخ به این سوال را میتوان در چند نکته خلاصه کرد:
اگر بخواهیم دانش روزنامهنگاری و دانش تخصصی روزنامهنگاران را تقسیمبندی کنیم، میتوانیم نسبت 40 به 60 به آن بدهیم. یعنی یک مطلب برگزیده، مطلبی است که در آن اصول و قوانین روزنامهنگاری رعایت شده باشد، لید در جای مناسب آمده باشد، به پرسشهای ششگانه پاسخ داده باشد و تمام عناصر خبری ذکر شده باشد. این موضوع که همان دانش روزنامهنگاری است، فقط 40 درصد ماجراست. 60 درصد مابقی به دانش و تسلط فرد به حیطهای برمیگردد که میخواهد از آن بنویسد؛ علت اصلی حضور فارغالتحصیلان دیگر رشتهها در روزنامهها هم همین است. یک فارغالتحصیل پزشکی، بر حیطه کاری خود مسلط است و میتواند با اشراف کامل به موضوع از آن بنویسد، در اینجا اگر او بتواند فقط 20 درصد، به حیطه روزنامهنگاری هم تسلط پیدا کند، میتواند ضعف خود را در این زمینه بپوشاند. نباید فراموش کنیم مخاطب دنبال خواندن مطلب مفید است و میخواهد این مطلب را در قالب و فرمی مناسب بخواند. اگر روزنامهنگاران هم بتوانند در یک حوزه، تخصص لازم را به دست آورند، حتما موفق میشوند.
تعداد فارغالتحصیلان روزنامهنگاری که به رسانهها میآیند، به مراتب بیشتر از کسانی است که از سایر رشتههای دانشگاهی به این حرفه میآیند. نکته اینجاست که اگر سالانه 100 نفر فارغالتحصیل رشته علوم ارتباطات آمادگی حضور در این عرصه را دارند، این رقم برای دیگر رشتهها نزدیک به هزار یا بیشتر است.
فارغالتحصیلان علوم ارتباطات تصور میکنند به صرف آنکه دانشآموخته این رشتهاند، باید در بدو کار دبیر تحریریه یا سردبیر شوند؛ پیداست آنها تصوری از کسب تجربه در این بازار را ندارند.